An kirkiro wannan gwaji ne na DNA testing a shekarar 1984 a Jami’ar Leista a Ingila. Ana iya amfani da wannan gwaji wajen gano iyayen mutum ko gano wani mai laifi ko wanda kamannin fuskarsa suka sauya misali.

Kwayoyin DNA sune halittu mafi kankanta a jikin dan Adam domin suma a can cikin kananan kwayoyin halittu na cells suke. Kowane dan Adam yana da kwayoyin kusan iri daya da sauran mutane amma yanayin malkwayar halittun kan iya sa masana gane inda na wani ya bambanta da na wani ta hanyar tarasu da yawa a yi nazari a kansu. Dole sai ana da wadannan kwayoyin halittu na mutum a ajiye a matattara tukuna kafin a iya amfani da gwajin. Ana samun wadannan kwayoyi ne a jini, miyau ko a gashi sai a ajiye su a matattarar bayanai, ta yadda da zarar bukatar amfaninsu ta taso za a yi amfani dasu. Idan ba a samu a jini ba ko halittun jikin mutum ba, akan iya samu a jikin wani abu da mutumin kan yi amfani da shi kamar burushin wanke baki ko kum na taje kai.

Wannan gwaji yana kama da gwajin zanen dan yatsa (fingerprinting test) dan bambancin kawai shine cewa babu mutane biyu a duniya masu zanen ‘yan yatsu iri daya ba. (Shi ya sa alal misali ake cewa duk wanda ya yi rijistar zabe sau biyu, na’ura mai kwakwalwa za ta gane, wanda hakan ya sa hukumar zabe ta goge sunayen wadanda suka yi rajista sau biyu. Hakan ta sa wasu suka je wurin zabe basu ga sunansu a rijista ba. Duk da cewa kuma bayanai sun nuna cewa wasu sau daya kawai suka yi rajista amma aka yi dan kure aka goge nasu sunan a rajista. Hakan nan kuma hukumar zata iya gane mutumin da yayi rijista sau daya amma ya dangwala kuri’u fiye da guda ta hanyar wannan na’ura cikin sauki duk inda yake kuwa. Akwai bayanai masu nuna cewa yanzu an fara bi ana kamo irin wadannan mutane daya bayan daya.) Banda laifi na zabe a yanzu duk wanda yayi wani laifi kamar sata, fashi, fyade da sauransu in dai har wannan inji na hukumar zabe ya dauki hannunsa to za a iya gano shi cikin sauki, domin akwai bayanan cewa hukumar zabe za ta iya bawa hukumar ‘yan sanda wadannan bayanai domin yakar laifuffuka. Wannan gwaji kenan yana da matukar amfani wajen rage laifuffuka a cikin kasa.

To haka ma gwajin kwayoyin halittun DNA, wato za a iya dauka a jikin mutum ko yana sane ko baya sane ko a abinda yake amfani dasu na yau da kullum kamar yadda muka zayyana a sama, a kuma ajiye su sai bukatar amfaninsu ta taso.

A halin da ake ciki yanzu akwai irin wannan matattara ta bayanan kwayoyoyin halittun dan Adam da dama a duniya. Ba na jin muna da ita a wannan kasa. Mafi girma dai daga cikinsu itace wadda gwamnatin Amurka take kula da ita wadda ta kunshi bayanan kwayoyin halittun kusan mutane miliyan biyar, wanda da yawansu ma basu san Amurkan tana wadannan bayanai nasu ba.

Su dai magungunan riga-kafi wasu sindarai ne da ke sanya jiki kera kwayoyin garkuwar jiki da za su iya yakar cuta. Wato dai kamar makarantar koyon aikin soja take, wadda ke dauka kuma take yaye sojoji dabam-dabam, na kasa, da na ruwa, da na sama. Misali sinadarin riga-kafin cutar tarin fuka tana samar da sojojin kare yaro daga tarin fuka, sinadaran riga-kafin ciwon shan inna, na samar da sojoji daban na yaki da kwayoyin cutar shan inna. Duk cutukan da suke da alluran riga-kafi za a ga cewa kwayoyin cuta ke kawo su, wanda sune suka fi addabar kananan yara. Cutar amosanin jini da ke addabar wasu yara misali, ba a yakarta ta hanyar allurar riga-kafi saboda ba kwayoyin cuta ke jawo ta ba sai ta hanyar gwajin saurayi da budurwa kafin suyi aure.

Ba za mu gane amfanin alluran riga-kafi ba sai idan mun tuna da wasu cutuka biyu da suka addabe mu a zamanin da wadanda yanzu kusan aka daina jin duriyarsu. Wadannan cutuka sune ciwon agana (smallpox) da tarin shika ko tarin jaki (whooping cough). Ciwon agana ma an daina jinsa ako ina cikin duniya, amma akan dan ji bullar tarin shika jefi-jefi a wasu yankunan na duniya. Ba don zargin da ya taso na cewa an gurbata allurer shan-inna ba da tuni ciwon shan innan ma an manta dashi. Ciwon tarin fuka (TB) a kanan yara shima ya ragu matuka saboda lambar nan ta BCG. Ana nan ana kuma kera sinadaran alluran riga-kafin zazzabin cizon sauro da na cutar kanjamau.

Ga jadawalin alluran da ya kamata yaranmu su samu tun daga haihuwa:

Yaya ake kamuwa, yaya kuma ake gane alamun ciwon?

Kwayoyin cutar suna rayuwa ne a gurbataccen ruwa wanda idan aka sha, sukan je su makale a jikin ‘ya’yan hanji. Nan da nan cikin yini guda sai amai da zawo mai hade da majina, ba ciwon ciki. Kafin gari ya waye mutum ya fada, ba kuzari, ruwan jikinsa ya kare. Idan ba a dauki mataki ba ya cika. Idan babba ne akan dau lokaci kan ya galabaita. Yara ‘yan shekara 1-5 da haihuwa da tsofaffi su suka fi kamuwa. Manya sukan iya kamuwa da kwayar cutar ba tare da sunyi amai ko zawo ba.

Ciwon na yaduwa ne kamar wutar daji ta hanyoyi uku: Kuda yakan dauko kwayoyin cutar a amai ko zawon da mai cutar yayi, ya taba abinci ko ruwa. Hanya ta biyu kuma mutum ya taba amai ko zawon mai cutar ya ci abinci bai wanke hannu ba. Hanya ta uku shine idan mai dauke da kwayar cutar yayi ba haya ko zawo kusa da ruwan da jama’a ke amfani da su wato ko rijiya ko kogi.

Hanyoyin Kariya Daga Wannan Ciwo?

1. Da zarar an ga alamun ciwon, a samo ruwan gishiri da sukari na sachet wato ORS a hada a fara ba mara lafiya kafin a garzaya asibiti mafi kusa. Idan ba a samu ORS ba a samu gishiri cikin karamin cokali daya da sukari cikin karamin cokali goma a hada a ruwa mai tsafta kwatankwacin kofi biyu, a bayar a hankali har a kai asibiti
2. Dole a tafi asibiti domin karin ruwa saboda mara lafiya zai iya amai ya dawo da ruwan gishirin da aka bashi
3. A asibiti akwai kwayoyin magunguna na riga kafi da ake ba wadanda wani na kusa dasu ya kamu da wannan ciwon
4. A tabbatar an tafasa ruwan da aka debo daga rafi ko rijiya kafin a sha. Ruwan famfo yana da sinadarin chlorine da kan kashe kwayoyin cutar
5. Hukumomin gidan ruwa su tabbata an saka sinadarin chlorine yadda ya kamata kafin a sako ruwa
6. A guji sayen kankara da ba a tabbatar daga ruwan da aka hadata ba
7. A tabbata an wanke hannaye da sabulu bayan an yi bayan gida da kuma kafin cin abinci. Yawan wanke hannu da sabulu yana hana kamuwa da wannan ciwo kwarai da gaske
8. A rufe duk wani abinci da abin sha don kada kuda ya hau
9. A kiyaye tsabtar muhalli don kada kuda ya samu wurin zama
10. Kar a ci kayan lambu irin su latas da karas da ba dafasu ake yi ba, musamman a irin wannan lokaci.
11. A guji yin bahaya a kusa da magudanan ruwa ko rijiya ko kogi

Muna so mu san me ke kawo yoyon fitsari? Kuma ya za a kiyaye shi?

-Shu’aibu Ubale Freedom

Abubuwan da kan kawo yoyon fitsari guda uku ne, doguwar nakuda, da yiwa mata kaciya da kuma yiwa mata yanka ko kari yayin haihuwa. Doguwar nakuda takan faru sanadin abu biyu; imma dai kugun uwar matsattse ne, ko kuma kan jariri kato ne. Idan kugun uwa matsattse ne ko dan karami kuma kan jariri daidai yake, to kugun zai rike kan jariri ya kasa fitowa. Hakama idan kugun uwa daidai yake wato wadatacce ne amma kan jariri kato ne, to kan jariri zai makale ya kasa wucewa. Idan dayan biyun ya faru, maimakon mace tai nakuda cikin ‘yan awoyi, sai ta yini ta kwana, wato nakuda ta zama doguwa kenan. To wannan yakan sa kan jariri ya rika gogar fatar da ta raba mafitsara da wurin haihuwar ta koke, fitsari ya fara yoyo, kuma a mafi yawan lokuta akan rasa jaririn saboda wannan matsi.

Ana iya kare aukuwar haka tun daga fara zuwa awon ciki inda za a iya sanin girman jariri har zuwa haihuwa a asibiti. Idan mace bata son haihuwa a asibiti to yana da kyau ta kira kwararriyar ungozoma wadda aka ba horo na zamani. Ita wannan ungozoma ta san lokacin da yakamata nakuda ta kare, ta kuma san lokacin da dole sai an rankaya asibiti don yin tiyata a cire jariri kafin ya rasu ko kuma kafin yoyon fitsari ya auku. Har ila yau ita wannan mata ta san daidai inda akewa mata kari ta yadda ba zata yanks mafitsara ba.

Hanya ta uku ta samun yoyon fitsari itace ta yiwa mata kaciya ko yankan gishiri ko angurya da wasu wanzamai ke yi, inda cikin kuskure suke taba mafitsara da aska hart a huje fitsari ya fara yoyo. Ana iya kare aukuwar haka idan aka daina yankan gishiri kwata-kwata.

Duka dai a yanzu ana iya gyara ciwon yoyon fitsari kusan a kyauta, amma dai an ce riga-kafi yafi magani.

Wane wata ne mai ciki ya kamata ta fara zuwa awo? Kuma me ke kawo ciwon ciki mai tsanani a watannin ciki na farko?

-H. Umar

Da zarar mace tayi batan wata ake fara zuwa awo. A nan ne za a tabbatar ko ciki ne ko ba ciki bane ta hanyar gwajin fitsari. Bayan kamar wata biyu kuma ana sake komawa don ayi hoton ciki, musamman ma idan akwai ciwon ciki mai tsanani domin a gani cikin a mahaifa yake ko a wajen mahaifa.

Ina da ciki wata bakwai amma ciwon kafa da rikewar jijiyoyin kafa da ciwon kugu da na mara sun dameni me kawo haka?

-Safiya A, Samaru da wata baiwar Allah

Wadannan alamu ne na cewa cikin da yayi nisa, kamar yadda kika fada wata bakwai zuwa haihuwa saboda girman jariri da motsinsa. Wadannan alamu sun fi tsanani a cikin fari, wato idan ciki na biyu ya zo zasu zo da sauki, haka ma sauki zai karu a na uku har ki saba. A cikin farko kusan ba makawa sai kin sha wannan ‘yar wahalar kuma wani zubin paracetamol da sauran magungunan ciwon baya basa magani. Abinda yafi magani shine tausa. Wato mai gidanki ya rika yi miki tausa a kafa da baya da kugun wani lokaci da ruwan dumi wani lokaci da hannu.

Me yasa wasu mutane ke yin tika bayan sun ci abinci kamar yadda dabbobi suke yi?

-Bashir Ibrahim Fatakwal da Abdurrashid Yakubu da Abdullahi Tenten Amaco Foam

Idan dabba taci abinci takan koma gefe ta kwanta ta rika fito dashi kadan-kadan tana taunawa a hankali har yawu ya narkar dashi kafin ya bi uwar hanji, saboda cikinsu bashi da karfin sinadarai na asid masu narkar da abinci.

Tabbas akwai wasu daidaikun mutane da suke yin tika kamar dabbobi, wato bayan sun ci abinci sai kadan daga ciki ya rika dawowa wuya zuwa baki kafin daga baya su kara taunawa sannan su hadiye ko su tofar (rumination syndrome). Ana ganin kamar irin tunbudi (ba amai ba) wanda jarirai keyi shi ke bin mutum idan ya manyanta. A wannan yanayi babu yunkurin amai ko ciwon ciki, sai dai ‘yar rama idan mutum ya fiya yi. Don haka ba a cika bad a wasu magunguna don magance wannan matsala ba, domin magungunan nasara basa iya hana wannan yanati aukuwa. Shawarar da aka fi ba masu yi itace ta yin numfashi da ciki maimakon da kirji duk bayan cin abinci don abincin yayi saurin wucewa kada ya dawo wuya.

Tunanina ya kasa fahimtar abinda taba sigari ke karawa jiki. Ko za ka yi min bayani akan amfaninta da illarta da kuma maganinta?

Ashir, Richifa

Duk da cewa masu shanta suna jin dadinta sosai ita taba sigari bata karawa jiki lafiya. Amma tabbas tana karawa jiki lahani. Abinda yasa ba’a rabuwa da ita duk da rashin karawa jiki wani abu da take yi shine saboda sinadarinta a kwakwalwa yafi aiki. Wannan sinadari shine nicotin, wanda banda kwakwalwa yakan iya yiwa zuciya illa da magudanan jini da fatar jiki lahani. Akan iya ganin taruwar wannan sinadari a fatar mai shan sigari ta yadda za a ga fatar tayi baki. To hakama duk sauran sassan jiki da ba a iya gani ke kasancewa, wanda zai sa a hankali su mutu.

Daya illar kuma ta taba sigari itace ta hayakin. An yi amanna cewa wannan hayakin ne kawo ciwon daji na huhu. Illar hayakin bata tsaya kan mai sha kawai ba a’a har wanda yake wurin idan ana sha. Misali idan mai gida na shan taba a cikin gida to duk mutanen gidan wadanda suka ji warin tabar kamar sun sha ne. Wasu likitoci suna ganin kamar hayakin bayawa mai sha illa kamar yadda yakewa na kusa dashi tunda hayaki yawo yake. Hakan yafi illa kuma ga kwakwalwar kananan yara dake wurin ko yaron dake ciki idan mace mai juna biyu na wurin da ake busa hayakin.

Da yake tana zama kamar alakakai kadangaren bakin tulu (ka daina ta sa ka ciwo, ka ci gaba shima ciwo) saboda wancan sinadari mai aiki a kwakwalwa, barin shan taba na da wuyar gaske. Mai son ya daina zai iya zuwa ya nemi wani cingam mai dandanon nicotin don ya rika taunawa. Wannan zai sa yaji a ransa kamar nicotin din yake zuka har idan akai sa’a ya manta da sigarin.

Ni an cire min tsakuwa a koda har sau biyu kuma na karanta a hanyoyin kariya daga ciwon koda a wannan mujalla inda naga kace a rage cin jan nama da alaiyahu da kofi. To naman har da na kaza? Ina son karin bayani

-Muhd Baba, Gombe

E yawan cin nama musamman a irinku wadanda aka cirewa tsakuwa ko a koda ko a matsarmama kan sa tsakuwar ta sake taruwa saboda sinadarin uric acid wanda kan dunkule ya zama tsakuwa. Kuma naman har na kaza da kifi. Abinda nace shine a rage yawan ba daina ci dungurungum ba. A irin kasashenmu irin cin nama da muke yi yanka daya ko biyu a cikin abinci ba zai zama hadari ba. Hadarin shine idan kai da aka cirewa tsakuwa kana ci da yawa kamar irin na lokacin laiya da babbar sallah, to zai iya sa tsakuwa sake taruwa, amma ba cin yanka daya ko biyu a rana ba. Idan kaci naman to ka tabbata duk inda ka shiga a wannan ranar sai ka sha ruwa don yayi saurin wanke wancan uric acid a fitsarinka. Alaiyahu da kofi suma suna sa tsakuwa mai sinadarin oxalate taruwa a irinku.

Sauran mutane wadanda ba a taba cire musu tsakuwa ba ko kuma ba wasu a danginsu na kusa da aka taba cirewa za su iya ci ba matsala.

Ni kuma gidana da motata da ofis duk akwai na’urar sanyaya wuri ta AC. Anya babu illa kuwa ga lafiyata, idan akwai kuma ya zan kare kaina?

-Nasir Ibrahim Jagoran Falasdinawa

Idan dai ana yiwa nau’rar sabis akai-akai to ba wani hadari a irin yanayinmu na zafi. Domin bayan sanyaya wuri na’urar AC takan tace kwayoyin cuta dake cikin iska wadanda idan aka shaka kan iya zama lahani. Yin sabis akai-akai don wanke wadannan kwayoyin cuta da nau’rar ta tara daga ciki zai rage yawan mura da takan jawo.

Ina son cikakken bayani a game da cutar kanjamau (HIV/AIDS). Shin za a iya daukar ciwon bayan an sadu da mai dauke dashi sau daya kawai? Za a iya dauka idan wani ruwan jikin mai cutar ya taba mutum? Mene ne alamun ciwon? Kwanaki nawa kwayar cutar ke dauka kafin ta bayyana a awon jinin mutum don idan mutum yayi gwajin akan ce ya sake dawowa bayan watanni a sake.

-Sani Musa da Basira Azare

Cutar kanjamau ciwo ne da kwayoyin cuta na virus ke kawowa. Wadannan kwayoyin cuta ba kamar na bacteria ba, suna da wuyar sha’ani, domin suna hayayyafa fiye da yadda wani magani zai yi musu tasiri. Wato ana hayayyafarsu suma ‘ya’yan suke kara hayayyafa kamar kiftawar ido. Wannan itace kwayar cutar HIV. Kwayoyin kan mamaye kwayoyin garkuwar jiki ko sojojin jiki. Ciwon da suke sawa kuma shine AIDS wato mutuwar wadannan sojoji na jiki.

Yadda ake daukar kwayar cutar:

Hanyoyi hudu da aka tabbatar ana daukar ciwon sune;

1. Saduwa da mai ciwon,
2. Karin jini mai dauke da kwayar cutar
3. Daga uwa zuwa jaririnta.
4. Daga kayan kaifi

Saduwa da mai ciwon ko da sau daya ne da mu’amala ruwan jikin mai ciwon kamar miyau zai iya sa wanda bai da ciwon ya kamu, musamman idan akwai ciwo ko miki a daidai wurin saduwar ko kuma a inda ruwan jikin mai ciwon ya taba. Za a iya kamuwa bayan saduwa ko da kuwa an sa kariya domin kwayoyin cutar sukan iya bi ta kananan kofofin robar, don sun fi kofofin duk wata kariya kankanta. Idan da kariya, to akan iya rage hadarin kamuwa daga kashi 100 zuwa kashi 90. Shi yasa ake so ayi gwajin jini kafin auratayya. Mai dauke da cutar ba zai auri maras cutar ba, sai dai dan uwansa mai cutar.

Sai kuma karin jini da ake wa wasu ba tare da an gwada jinin ba. Akwai masu dauke da wannan ciwo da dama da suka kamu da wannan ciwo saboda irin wannan kuskure. To wani ya ce sauro da ke zukar jinin mutane ya dura wa wasu me ya sa baya sawa mutane? To bincike ya nuna kwayar cutar mutuwa take a cikin sauro ba kamar ta maleriya ba.

Ita kuma hanya ta uku, wato daga uwa zuwa jaririnta, na iya faruwa tun jariri na ciki, ko kuma yayin haihuwa ko kuma ya dauka yayin shayarwa.

Hanya ta hudu, wato ta kayan kaifi, na faruwa ne yayin da aka yi amfani da reza, aska, kaho ko allura wadda mai kwayar cutar yayi amfani dasu.

Ba a iya dauka don kawai an zauna da mai ciwon ko an taba jikinsa ta mu’amala ta yau da kullum kamar gaisuwa ta musabiha da sauransu.

Alamun Ciwon:

Shigar kwayar cutar jikin mutum ba lallai ne yazo da wata alama ba, don sai mutum yakai shekaru goma ma yana dauke da kwayar cutar amma bata kawo masa ciwon kanajamau ba. Wadannan sune masu yawan sojojin jiki. A wasu mutane kuma marasa karfin garkuwar jiki da kananan yara, watanni ne kawai kwayar zata yi a jikinsu su fara nuna alamu.

Alamun sune a ga mutum yana rama wata da watanni kuma yana cin abinci kamar kowa, ko gudawa wato zawo wanda yaki jin magani tsawon satuttuka, ko a ga yana tarin da yaki jin magani shima na tsawon satuttuka sakamakon cutar TB wadda tafi kamasu. Hakanan duk da cewa tarin TB shine babbar alamar ciwon kanjamau a irin kasashenmu, ba lallai bane kuma mai tarin TB ya kasance yana da ciwon. Wadannan sune manyan alamu amma akwai kuma sauran alamu da dama. Wato duk wani ciwo da yaki ci yaki cinyewa, zai iya kasancewa sanadiyarsa shine ciwon kanjamau.

Gwajin jini:

Akwai cibiyoyi na gwajin jini kyauta a wurare da dama don sanin ko mutum na dauke da wannan ciwon ko a’a. Yana da kyau kowa ya san ko yana dauke da wannan ciwo ko kuma akasin haka. Amma wadannan rukunin mutane da zan lissafo dole ne suje a yi musu; idan mutum na shirin sabon aure, ko kuma mai auri-saki ne, ko wanda aka taba yi masa karin jini ko lafiyayyen mutum wanda yaje kai gudunmowar jini asibiti aka ki daukar nasa, ko wanda ake yawan yi masa amfani da kayan kaifin da ba a tsabtace su ba, ko kuma yaron da iyayensa ke da ciwon. Amfanin gwajin kafin cutar ta bayyana yafi yawa nesa ba kusa ba fiye da idan cutar ta bayyana.

Idan alamun cutar basu bayyana ba aka yi gwajin jini aka ga kwayar cutar, to sai an yi masa wani gwajin a mataki na biyu a ga ko yana bukatar magungunan da zasu rage yawan kwayar cutar a jikinsa ko kuma shawarwari kawai yake bukata na yadda zai yi rayuwa kamar kowa. Idan kuma akayi gwajin jini ba a ga cutar ba, a wasu lokuta akan ce mutum ya dawo bayan wata shida a sake gwadawa don dai a tabbatar. To duk wanda akayi masa wannan gwajin sau biyu aka babu, to kusan a iya cewa baya dauke da kwayar cutar. Gwajin cutar na ELISA wani gwaji ne da ba a yinsa kyauta saboda tsadarsa kuma ana yina sau daya kawai zai nuna mutum na da ciwon ko babu. A wasu lokuta a asibiti idan mutum yaje ba da gudunmowar jini aka dau nasa bayan anyi wani gwaji to kusan bai da ciwon kenan don gwajin kwayar cutar kanjamau (HIV) da na hanta (hepatitis) akeyi dama.

Hanyoyin kariya:

1. Kamewa har sai anyi aure
2. Tabbatar an yi gwajin cutar ga wanda za ka/ki aura kuma a nuna takardar shaida kafin a daura auren
3. Tabbatarwa cewa jinin da za a karawa mutum an gwada shi a asibiti
4. Awon mata masu juna biyu
5. Ka tabbata an tafasa kayan kaifi kamar na wanzamai ko na mai yankan farce ko an kona su da wutar lighter ko an wanke su da sinadarin bleach kafin ayi maka amfani dasu
6. Zuwa cibiyoyin gwaji don sanin matsayin mutum na taimakawa rage yada ciwon

-Musa Kaliyos, Dambatta.

Sinadaran vitamin wadansu kananan sinadarai ne da ido baya iya gani, wadanda ake samu a abinci kuma suke taimakawa jiki aiyuka dabam-dabam na yau da kullum, kamar sarrafa shi abincin, kashe wadansu kwayoyin cuta, gina sassan jiki da zama cikin koshin lafiya a ko da yaushe. A yanzu haka wajen shekaru dari ke nan da gano su. Dukkaninsu su goma sha biyu (12) ne, shi ya sa aka sasu a rukunnai na A, B, C, D, E da K:

1. Bitamin na rukunin A: Amfaninsa shine kara karfin ido. Yana kuma hana dundumi (wani ciwo da mutun zai kasance yana gani da rana, amma da duhu yayi ya daina gani sosai). Ana samunsa a abinci kamar karas, alaiyahu, man kifi (misali cod liver oil), hanta ko kwai. Hukumar lafiya ta bada umarnin sashi a man gyada da buhun sikari saboda a kara yawan abinci masu dauke dashi.

2.      2.  Bitamin na rukunin B: Wannan rukuni ya kunshi nau’in sinadarai bakwai, shi ya sa ake kiransu B complex:

B₁ – Wani sinadari da ke karawa laka ko jijiyoyinmu karko. Ana samunsa a hatsi da shinkafa.

B₂ – Wani sinadari da ke taimakawa wajen sarrafa abincin da muka ci. Ana samunsa a a kwai da alkama.

B₃ – Wanda ke taimakawa wajen sarrafa sababbin kananan halittu na jiki (cells) don maye gurbin wadanda suka mutu. Ana samunsa a kowane irin nama da kayan marmari da hatsi in banda masara.

Babu bitaman na B₄

B₅ – Yana taimakawa jiki sarrafa abinci, kuma ana samunsa a kusan kowane irin abinci.

B₆ – Ana samunsa a madara da nama da shinkafa. Ba a samunsa a hatsi ko kayan itatuwa. Rashin wannan sinadari na kawo kurajen baki musamman a yara.

B₇ – Ana ci a hanta da kwaiduwa (kwanduwa). Yana kara kyau da kyallin gashi da farce.

Babu rukunin B₈

B₉ (Folic acid) – Ana samu a duk kayan ganye da na marmari. Babu a hatsi da shinkafa. Yana taimakawa wajen sarrafa sababbin kananan halittu na jiki (cells). Wannan ne yasa ake bawa mata masu ciki kari saboda yawan sarrafa kananan halittu na dan tayi.

3.     3.  Bitamin na rukunin C: Amfaninsa shine kara karkon dukkan halittun jiki da tsane kitse. Ana samu a goba, lemon zaki da na tsami da wasu ganyayyaki.

4.     4.  Bitaman na rukunin D: Wannan sinadari shine kadai jikinmu kan iya sarrafawa. Koda ce take sarrafa wani bangare sai rana ta lokacin hantsi ta karasa ragowar. Yana kara karfin kashi. Yaran da ba sa shan hantsi kan iya zama gwame in har ba a basu madara ko man kifi tunda ana iya samu a madara da man kifi.

5.    5.  Bitaman na rukunin E: Yana kara karfin jijiyoyi da kuma kyan fata. Ana samu a gyada da man gyada, da hatsi. Ana sashi a wasu man shafawa da sabulun wanka don gyaran fata.

6.     6.    Bitamin na rukunin K: Shi kuma wannan ana cinsa a ganyen alaiyahu da kabeji, da kuma hanta. Shine kadai bitamin da kwayoyin bacteria dake cikin hanji ke sarrafa mana fiye da wanda muke samu a abinci. Yana taimakawa lafiyar jini.

Abin lura a nan shine duk wadannan sinadarai Allah ya sa mana su cikin abinci ba sai mun nema a asibiti ba. In dai mutum na da lafiya, to wadanda yake samu a abinci sun ishe shi. Wadanda ake karawa bitamin a asibiti sune kawai wadanda basu da lafiya sosai kuma basu iya cin abinci ko kuma masu ciki. Akwai irin wadannan sinadarai da dama a kyamis da wurin masu sai da magunguna wanda bai kamata a saya a sha ba sai da izinin likita, don kar su yiwa mutum yawa a jiki. Bincike ya tabbatar wadannan sinadarai kan zama guba idan sukai wa mutum yawa a jiki.

Wai me yake sawa idan na ci abinci da safe sai cikina yayi ta ciwo?

-Nana, Daurawa

Ciwon ciki yana da dalilai da dama. Bayan cin abinci idan aka fara ciwon ciki da gudawa to watakil akwai kwayoyin cuta a cikin abin da aka ci. Idan ma ba gudawa zai iya zama kwayar cutar tafot in har akwai ciwon kai jefi-jefi. Abin nufi dai yawanci ciwon ciki in dai bayan cin abinci ne kwayoyin cuta su suka fi kawowa. Sai kuma olsa amma wannan yafi faruwa idan kina jin yunwa. Saboda haka kina bukatar ganin likita ya kara miki ‘yan tambayoyi a tabbatar, ko ma a gwada jininki harma da bayan gida, a ga ko akwai kwayoyin. Tsabtar hannaye kafin cin abinci da bayan shiga bayan gida tana taimakawa kwarai da gaske wajen rage kwayoyin cutar, don duk yawanci daga hannu muke cinsu.

Me yasa in nasha madara da yawa sai na yi gudawa?

-Isa Angale, BIR.

Shi kuma shan wani abu kamar madara sannan ayi gudawa kan faru idan madara bata karbeka ba. Wani lokaci idan ka sha kadan-kadan irin wannan bata faruwa. Wannan shi ake kira milk allergy. Shawara itace ko ka sha kadan ko ka canja nau’in madarar ka sha ta waken soya (soyamilk) wadda ake samu a kasuwa, kuma tafi madarar shanu (wadda da ita ake madarar gwangwani) lafiya.

-Abdul Warakat, Ayagi.

Tun lokacin da aka kirkiro sinadarin ruwan gishiri da sikari wajen shekaru talatin da suka wuce, har yau ba a ga sinadari mai ceto rayuka ba kamarshi. An kirkiroshi ne bayan an fahimci ire-iren sinadaran gishiri da ruwan jikinmu ke dauke da shi.

Shi ruwan gishiri iri-iri ne, akwai irin wanda ake hadawa a gida akwai kuma na hukumar lafiya ta duniya da ke zuwa a sacet mai suna ORS, akwai kuma na asibiti da ake sawa ta jijiya. Dukkansu ana bawa mai gudawa wanda ruwan jikinsa ya fara karewa, musamman yara wadanda gudawa ko zawo yafi galabaitarwa. Ana gane cewa ruwan jikin yaro mai gudawa ya fara karewa ta alamomi a jikinsa kamar haka;

1.      Yaushin fata,

2.      Kuka ba hawaye,

3.      Bushewar lebe,

4.      Rashin kuzari,

5.      Ko a ga idanuwa sun fada

6.      Ko a ga fitsari dan diris ko wanda kalarsa tayi duhu (ruwan dorawa) sosai.

A irin kasashenmu bayan zazzabin cizon sauro zawo shine ke saurin salwantar da rayukan yara kanana.

Da zarar an ga wadannan alamu ko da a babban mutum ne mai zawo, ba jira sai a fara bashi ruwan gishiri da sikari wanda ake hadawa a gida kafin a rankaya asibiti. Ana hada irin wannan ruwa ne idan aka zuba gishiri kwatankwacin karamin cokali daya da sikari kwatankwacin karamin cokali gomaa cikin kofi daya na ruwa. Ko kuma a sayo na hukumar lafiya dan sacet a zuba a kofi daya na ruwa. Sai a gauraya a rika bayarwa a hankali ba tashi guda ba. Duk a wannan hali ana ba maras lafiyar abinci yaci kamar yadda ya saba koda gudawa bata tsaya ba, idan yaro ne ba a yaye shi ba shima a ci gaba da bashi nono.

Ba lallai sai irin wannan ruwan gishiri da sikari na hadi ba, akan iya bada ruwan da aka fara dafa shinkafa da shi, wato ruwan da ke bararraka shinkafa idan ta dauko dahuwa, don shima ruwan yana da gishiri da sikari sanadiyar gishirin da aka barbada, shi kuma sitacin shinkafar sikari ne. Haka ma farfesu maras yaji ko romo, shima ana so a ba mai gudawa don ya maida ruwan jikinsa. Su wadannan ruwan shinkafa da na romo bincike ya nuna bayan karin ruwa da sinadaran jini a jiki, har sukan taimaka zawo ya tsaya. Wadannan sune ruwan gishiri da sikari na gida.

Idan aka je asibiti likita ya ga mai gudawar na bukatar karin ruwa cikin gaggawa ko kuma amai ko kumallo ya hana bayarwa ta baki, sai ya sa masa na roba wato na jijiya. Shi na robar shima iri-iri ne, akwai mai gishiri kawai, akwai mai gishiri da sikari akwai kuma mai sikari kawai, akwai kuma mai dukkan sinadaran da jini da ruwan jiki ke dauke dasu. Dukkaninsu ana iya bayarwa gwargwadon abinda mutum ke bukata a wannan lokaci.

Wane irin abinci ya kamata a ba yaro dan wata shida?

-Habibu, Gusau.

Daga wata shida bayan ruwan nono, akan iya fara ba yaro ruwa mai tsabta (tunda da munce ba a ba jariri ruwa har tsawon wata biyar ko shida sai ruwan nono kacal). Wannan ne zai kare shi daga kamuwa da kwayoyin cuta masu sa zawo. A wannan wata ne kuma ake so a fara sabawa yara da abinci mai dan ruwa-ruwa, wato kamu mai madara da ayaba, ko kunun gyada, ko cerelac, ko frisocrem daidai karfin mutum. Haka har wata tara inda za a kara da irinsu dafaffen kwai, indomie, taliya, da sauran abinci maras nauyi kamar ‘ya’yan itatuwa.

Ina tambaya ne akan lemon tsami, don an ce yana da illa. Kuma idan ba illa ana iya sha a shayi? Kuma da gaske yana da sinadaran rage kitse?

-Khadija, Hotoro.

A dan binciken da na gudanar ban gano inda aka fadi illar lemon tsami ba indai shansa za a yi ba sawa a wani wuri ba. Wurin da aka ce yana wa illa kawai shine hakora saboda sinadarin acid din citric acid. Wato idan ana yawan shansa zalla ba a abinci ba na tsawon shekaru, zai iya kashe hakora.Amma amfaninsa yafi illar yawa.  Don haka idan aka sashi a abinci ko shayi kamar yadda kika fada, zai iya rage karfin acid din. Bayan acid akwai sinadarai da dama irinsu vitamin kala-kala a cikinsa masu kara lafiya, da sinadaran anti-oxidants masu kona kitsen jiki.

Idan mace ta samu ciki a mara yake zama koda yaushe? Kuma wane wata yake fara motsi?

-Safiya, Samarun Zariya

Mahaifa dai a mara take. Kashi 98 cikin dari na ciki na zama a mahaifa. A ragowar kashi 2 ciki zai iya zama ko ina a wajen mahaifa ko a mara, bayan mahaifar ko a gefe, ko kuma a ciki kusa da hanji. Shekaru biyu da suka wuce a kasar Birtaniya da kuma Australia an yi wa wasu mata tiyata a ciki an fidda ‘ya’ya ‘yan watanni tara da suka rayu a ciki kusa da hanji ba a mahaifa ba. A mafi yawan lokuta dai, wannan ciki kan zama hadari ga lafiyar uwar. Akan iya kiyaye irin wannan idan ana zuwa awo.

Jariri a mahaifa kan iya fara motsi lokacin da aka busa masa rai tun daga misalin wata na hudu ko kwanaki 120.

Mene ne matakin kiwon lafiya na farko? Matakin lafiya na farko kamar yadda sunan ya nuna shine ginshikin kiwon lafiya a cikin al’umma. Idan babu shi babu kiwon lafiya. Rashin wannan shine babban abinda ke ciwa harkar samar da lafiyarmu tuwo a kwarya. Kuma shine ummul-aba’isin cinkoso da muke samu a manyan asibitocinmu.Wannan mataki na primary health bai tsaya ga gina asibitocin kawai ba, a’a har da abubuwa irinsu tsabtar muhalli (ta gida ko ta kasuwa) don kiyaye yaduwar cututtuka, a daidaikunmu ko ta aiyukan gaiya wadanda aka sanmu da su a zamanin da, wanda a lokacin idan ba’a kiyaye dokokin tsabtar gari ba hukumomi kansa duba gari su kulle kasuwa ko suci tarar mai gidan da yaki tsabta.

Kamar yadda hukumar lafiya ta duniya take fada, matakin lafiya na farko dole ya zama tamkar dimokradiyya wato na jama’a, domin jama’a, kuma daidai karfin jama’a. Don haka wannan mataki ba zai inganta ba sai mu jama’a mun shigo ciki dungum don ba aikin gwamnati ne ita kadai ba. A matakin aikin gaiya ne na kwashe shara da kwatami, ko a samar da motoci da kwandunan kwashe shara ne, ko a kiyaye zubar da ita sharar a inda bai dace ba, duk ba wanda zai mana sai mu da kanmu. Kananan asibitocinmu mu hada gwiwa da karamar hukuma misali ta dau nauyin sa kayan aiki da magunguna mu kuma mu dau nauyin biyan albashin likita da mai aikin jiyya duk wata. Ka ga idan kananan cutuka suka tashi ba sai an garzaya da maras lafiya babban asibiti ba.

Duk duniya an yi amanna cewa harkar lafiya tsada gareta, don haka ne ma babu kasar da ta samarwa da al’ummarta cikakken kiwon lafiya daga aljihun gwamnati kawai, komi kudin kasar kuwa. Kasashe irinsu Jamus da Sweden da Birtaniya da harkar lafiyarsu ta fi ta kowa a duniya, matakin lafiya na farko suka inganta, shi yasa sauran matakan biyu na sama (secondary da tertiary) suka yi karfi nesa ba kusa, saboda an rage musu nauyi. Muma da zamu ragewa manyan asibitocinmu nauyi dole su inganta sosai sufi na yanzu karfi. A wadannan kasashe da na lissafa, a cikin kashi 100 na kudin da ya kamata ya tafi bangaren kiwon lafiya, kashi 30 cikin dari kawai gwamnati ke samarwa, sauran kashi 70 al’umma ne ke fitarwa ta hanyar haraji, don haka harajin da ‘yan kasa kan fitar yake da yawa a can.

To tunda mu kudaden harajin da ake samu a kasashenmu bai taka-kara-ya-karya ba, ba a ce za a barwa gwamnati komai ba, ko don saboda rashin dorewar aiyukanta. An san al’ummarmu da yunkurin tara kudi a kungiyance ko a unguwanni don ginawa da tafiyar da manyan-manyan wuraren ibada, da makabartu da makarantu masu zaman kansu da ma sauran harkokin tafi da rayuwa, amma ba a sanmu da yin hobbasa wajen samar da wuraren samun lafiya ba. An barwa gwamnati da likitoci masu zaman kansu, a wuraren da ma aka samu kenan.

To wannan hobbasa don ganin matakin farko na lafiya ya samu a kowanne lungu da sako shi muka rasa. A mafi yawan lokuta sai an dauki maras lafiya nisan duniya zuwa babban asibiti wanda shima da wuya a duba mutane a kyauta. Mun bar asibitocinmu na kusa damu da ake kira asibitin sha-ka-tafi wato dispensary (suma idan akwai kenan) sun zama ba magunguna ba likita. Wasu lungunan kuma sai kyamis-kyamis da masu saida magunguna a titi wadanda mafi yawancinsu basu iya rike biro ba ballantana allura. A kasashen da na lissafa a sama irin wadannan kananan asibitocin sha-ka-tafi sune daidai da manyan asibitocinmu. Su kuma manyan asibitocinsu abin ba a cewa komai.

Alal misali a kasashen Yarabawa na ga manya-manyan asibitoci da jama’ar gari ke samarwa kuma su tafiyar dasu da kansu ba tare da sa hannun gwamnati ba. Masu hannu da shuninsu su suka fi taimakawa. Sa’annan ga kungiyoyin kasashen waje nan masu taimakawa da abubuwa dabam dabam saboda ganin yunkurinsu.

-N.I, Ringim.

Ba shakka motsa jiki akai-akai na daya daga cikin hanyoyin samun koshin lafiya. Bincike dabam-dabam ya nuna cewa motsa jiki kan hana cututtuka irin na zuciya da na mutuwar barin jiki aukuwa, ta hanyar kona man cholesterol, da rage hawan jini, da rage siga a jiki ga masu ciwon siga da ma wadanda basu da ciwon. Wato dai a hannu daya motsa jiki riga-kafi ne babba daga ciwon siga, ciwon zuciya, ciwon hawan jini, ciwon mutuwar barin jiki, wasu ciwukan na daji wato kansa, ciwon baya, ciwon jiki, ciwon damuwa na depression, ko na kasala da ma wasu da dama. A daya hannun kuma motsa jiki kan yi maganin duk wadannan ciwuka idan basu yi nisa sosai ba.

Binciken suka kuma ci gaba da nuna cewa mai motsa jiki akai-akai bayan annashuwa da zai rika ji a ransa, da kuma jin karfin jiki ta hanyar kara kwarin kasha, ana sa ran kuma zai samu karin shekaru a duniya.

A mafi yawan lokuta mutane sun fi jin dadin motsa jiki da safe, amma masana sun tabbatar da cewa ko da wane lokaci ma ana iya yi don za a iya samun duk fa’idojin da ake samu da safen. Ba wai kawai ka zage da tikar gudu a fili shine kawai motsa jiki ba, a’a idan ka yi tafiyar minti 45 a kowacce rana ko da mintina 15 sau uku (wato ya dai tashi minti 45) indai za ka yi a kullum, to kana daya daga cikin mutane masu motsa jiki.

An gwada siga na a asibiti ya nuna 8.8 aka ce ina da ciwon siga aka bani magunguna da wasu ka’idojin cin abinci. Da na gama na ‘yan kwanaki sai na koma aka gwada aka ga ya dawo 5.5. A wancan lokaci bana cin wasu kalar abinci amma yanzu ina cin komi kuma sigan baya wuce 5.0 don ya nuna hakan fiyen da sau goma. To shin ya abin yake ne don ance ba a warkewa.

-Musa.

Cewa ko kana da ciwon siga ko baka dashi ya danganta da lokacin da aka dau jinin, wato da safe kafin kaci abinci ne ko kuwa? Kuma idan da safe ne sau daya kawai aka gwada ko sau da dama? Wato wani gwaji mai suna OGTT da za a dau siganka a gwada duk bayan awa biyu biyu shine zai tabbatar kana da ciwon siga ko a’a, kuma idan ba a dau fitsarinka an gwada ko yana dauke da siga ba, ba za a iya tabbatarwa ko kawai siganka ne yayi sama a wannan lokaci ba.

Amma da yake ciwon siga iri-iri ne, watakil naka irin wanda wani abu ke jawo shi ne kamar kiba da wasu cutukan (wanda ake kira secondary diabetes) wanda shi yakan warke gaba daya. Amma idan har kana da gadon ciwon siga wato idan akwai mai irinsa a gidanku tunda kace ku uku ne kuke da irin ciwon, to shi baya warkewa sai dai ya lafa. Kuma idan ya lafa ka kan iya rayuwarka kamar maras ciwon in dai ka bi ka’idojin da likitan ya baka.

Shawara dai itace idan akwai mai ciwon a dangi, ka gayawa likitanka ayi gwajin OGTT da na fitsari a tabbatar.

Nine mai syphilis kuma na je an min gwajin VDRL an ce non-reactive. Shin kana ga har yanzu da sauran wannan ciwo?

-Y.M, Dambatta.

A’a tunda gwaji ya tabbatar babu ciwon kuma ba ka da wasu alamu sai na wannan tabo to ciwo ya tafi kenan kuma shima tabon a hankali da sannu zai baje.

Duk lokacin zafi tafin hannuna da na kafata sai sun bambare (sai sun yi saba). Me yake kawo hakan?

-Bakari, Maiduguri

To saba iri-iri ce itama akwai ta gado akwai kuma ta canjin yanayi. Yawanci duka gado ake don haka da wuya kenan ciwon ya tafi baki daya, sai dai a rika shafa mai mai karawa fata taushi da lafiya wato irin man na mai dauke da sinadaran vitamin na rukunin A da E.

Mene ne amfanin tsarki da toilet paper kafin ayi da ruwa?

-Shafi’u.

To shidai bayan gida kashi 90 cikin dari duk kwayoyin cuta ne wadanda nan da nan za a iya sawa a abinci ba tare da an sani ba. Don haka idan aka yi amfani da wani makari kamar toilet paper aka share sarai za a iya kiyaye kwasar kwayoyin cuta da dama a hannun, musamman a cikin farce ko kumba. Daga nan a sa ruwa da sabulu a wanke ragowar. Shima hannun shi yasa ake sa sabulu ko toka a wankesu sarai.

Kaga da zamu rike wannan dabara kadai musamman ga masu abincin sayarwa da ‘yan aiki masu abinci a gidajenmu,  da za mu rage ciwon tafot kwarai da gaske tunda da hannun da ya taba bayan gida wanda ke dauke da kwayar cutar ake yada shi wannan ciwo

A watan nan da ya wuce an bada labarin bullar ciwon Sankarau a makociyarmu kasar Ghana inda aka tabbatar akalla mutane 140 sun kamu da wannan ciwo. Kwatsam sai kuma aka ji hukumomi ma a Najeriya na bada bayanin bullar wannan ciwo.

A irin wannan yanayi mai shigowa na zafi wanda kuma ya zo lokacin da aka samu ‘yan gudun hijira na fadace-fadace, sankarau kan yi barna idan ba a dauki matakan kariya ba. Don haka yana da kyau mu dan kara yin bita ga daidaikunmu akan hanyoyin da zamu bi wajen kare kai daga wannan ciwo.

Ciwon sankarau wani nau’in ciwo ne da kwayoyin cuta ke mamaye mayafin da ke lullube kwakwalwa da lakar wuya da gadon baya watomeninges a turance. Akwai nau’o’in ciwon sankarau daban-daban wanda kwayoyin cuta iri-iri ke kawowa. Kwayoyin cutar bacteria ne da ake kira Neisseria meningitidis ke kawo nau’in sankarau din da muka fi sani.

Su wadannan kwayoyin cuta suna nan a cikin iskar da muke shaka mai zafi. Hasali ma kashi daya cikin biyar a cikinmu masu lafiya na dauke da wadannan kwayoyin a hancinmu da makogwaronmu bamu sani ba. Ta haka ake yadasu in anyi kaki an tofar ko kuma ta iska a wuri mai cinkoso. Kwayoyin cutar mutuwa suke da sun ji sanyi. Don haka da wuya ayi sankarau lokacin sanyi.

Idan aka shakesu ta hanci kwayoyin na samun shiga jiki har jini ya kwashesu ya kai mayafin kwakwalwa. Nan da nan alamomin cutar zasu bayyana.

Alamomin Ciwon

Ciwon sankarau yafi kama yara ‘yan shekara 5-10, amma a lokaci na annoba zai iya kama kowa. Alamomin ciwon sankarau suna da yawa. Da farko dai akan ji

1. Ciwon kai mai tsanani
2. Zazzabi, sai
3. Sankarewar wuya

Da zarar an ji wadannan alamomi na farko sai ayi maza a garzaya asibiti mafi kusa. Idan an dade ba je asibiti ba, za a ga mutum ya fara

1. Amai
2. Rashin son ganin rana ko haske
3. Wasu kuma sukan suma
4. Daukewar numfashi akai-akai wanda yakan sa a rasa mutum

Hanyoyin Kariya Daga Wannan Ciwo?

1.      A irin wannan lokaci, ayi nesa da jama’a musamman wajen taron suna ko biki ko daurin aure ko kallon kwallo, ko kuma a yi taron a waje

2.      A rika kwanan waje a gidan yawa ko wurare irin su makarantun kwana, ko wuraren samun mafaka na ‘yan gudun hijira irinsu bariki, da ma sauran wurin kwanciya na mutane da yawa kamar gidajen kaso.

3.      A tabbatar dakin barci na da tagogi bude a kalla biyu masu kallon juna. Idan taga daya ce abar kofa bude musamman idan mutane fiye da biyu ne a dakin

4.      A je cibiyoyin alluran riga kafi domin a karbi allurar riga kafin ciwon sankarau

5.      A face majina inda ya dace ba a cikin mutane ba

6.      Idan wani na kusa a gida ko wurin aiki ya kamu da ciwon to duk mutanen wurin ko da basu yi ciwon ba, su je su karbi magani a asibiti.

7.      A yi saurin kai wanda ya kamu da wannan ciwon asibiti don gudun yada cutar ko ya galabaita.

8.      Cin abinci mai gina jiki da shan kayan itatuwa na marmari masu tsabta musamman ga yara don kara karfin garkuwar jiki masu iya kashe kwayoyin cutar tun kafin su isa kwakwalwa.

AMSOSHIN TAMBAYOYI

Ina fama da fitsarin jini, na sha magunguna amma Allah baisa ya tafi ba

-A. S. Mukhtar.

Idan da kaje asibiti da tuni an gano abin da ya kawo hakan watakil kuma da tuni an fara magani. Bari in kara nanata maka abubuwan da kan kawo fitsarin jini, wadanda duk sai an dan yi binciken jini da fitsarin kafin a ce daya daga cikinsu ne;

1.     1. Wankan  rafi na kuruciya wanda kan jawo ciwon tsargiya, ciwonda wasu tsutsotsi kan rika kartar fatar mararka har tayi jini ka rika gani a fitsari

2.      2. Wanda idan aka sha maganin praziquantel bai tafi ba, to  yakan iya zama kari ko tsuro a cikin mafitsarar wanda kan sa ka rika ganin jini

3.      3. Idan kuma ka taba yin ciwon sanyi, wasu kwayoyin cutar kan makale a bangon mararka suna karta har wurin yai jini ka rika ganinsa a fitsari

4.      4. Sai kuma ciwukan koda ko shan magunguna barkatai masu sawa koda illa, wanda kansa koda ta rika jini yana kwaranyowa a fitsari

5.      5. Kumburi ko ciwon daji na wata ‘yar halitta a karkashin marar maza da ake kira prostate gland musamman idan ka ba shekaru hamsin baya ko kuma fitar fitsarin sai an yunkura sosai.

Da dai ciwuka iri-iri da sai anyi bincike marasa tsada kafin a dau mataki walau na magani ko na tiyata.

Ni kuma na taba yin ciwon sanyi ne na syphilis an ba ni magani a asibiti na sha na warke amma har yanzu akwai wani tabon ciwon kan kaciyata duk da dai ba ya ciwo. Ina son Karin bayani.

-Y.M. Dambatta da D.L.M

To wannan tabo in dai likitanka ya tabbatar kana da syphilis shi a likitance muke kira gumma kuma alama ce ta cewa ciwon ya shiga mataki na uku wato da alama bai tafi ba, domin mai wannan ciwon ana so bayan anyi masa magani da allurai, ya koma bayan wata shida da bayan shekara daya da bayan shekara biyu a sake wannan gwajin na farko da ake kira VDRL a tabbatar kwayoyin sun mutu.  In ba su mutu ba sai an sake allurai. Sannan kar ka manta idan kana da iyali ka tafi da matarka itama ayi mata gwajin VDRL.