HANYOYIN KARIYA DAGA CUTAR KANJAMAU

Ina son cikakken bayani a game da cutar kanjamau (HIV/AIDS). Shin za a iya daukar ciwon bayan an sadu da mai dauke dashi sau daya kawai? Za a iya dauka idan wani ruwan jikin mai cutar ya taba mutum? Mene ne alamun ciwon? Kwanaki nawa kwayar cutar ke dauka kafin ta bayyana a awon jinin mutum don idan mutum yayi gwajin akan ce ya sake dawowa bayan watanni a sake.

-Sani Musa da Basira Azare

Cutar kanjamau ciwo ne da kwayoyin cuta na virus ke kawowa. Wadannan kwayoyin cuta ba kamar na bacteria ba, suna da wuyar sha’ani, domin suna hayayyafa fiye da yadda wani magani zai yi musu tasiri. Wato ana hayayyafarsu suma ‘ya’yan suke kara hayayyafa kamar kiftawar ido. Wannan itace kwayar cutar HIV. Kwayoyin kan mamaye kwayoyin garkuwar jiki ko sojojin jiki. Ciwon da suke sawa kuma shine AIDS wato mutuwar wadannan sojoji na jiki.

Yadda ake daukar kwayar cutar:

Hanyoyi hudu da aka tabbatar ana daukar ciwon sune;

1. Saduwa da mai ciwon,
2. Karin jini mai dauke da kwayar cutar
3. Daga uwa zuwa jaririnta.
4. Daga kayan kaifi

Saduwa da mai ciwon ko da sau daya ne da mu’amala ruwan jikin mai ciwon kamar miyau zai iya sa wanda bai da ciwon ya kamu, musamman idan akwai ciwo ko miki a daidai wurin saduwar ko kuma a inda ruwan jikin mai ciwon ya taba. Za a iya kamuwa bayan saduwa ko da kuwa an sa kariya domin kwayoyin cutar sukan iya bi ta kananan kofofin robar, don sun fi kofofin duk wata kariya kankanta. Idan da kariya, to akan iya rage hadarin kamuwa daga kashi 100 zuwa kashi 90. Shi yasa ake so ayi gwajin jini kafin auratayya. Mai dauke da cutar ba zai auri maras cutar ba, sai dai dan uwansa mai cutar.

Sai kuma karin jini da ake wa wasu ba tare da an gwada jinin ba. Akwai masu dauke da wannan ciwo da dama da suka kamu da wannan ciwo saboda irin wannan kuskure. To wani ya ce sauro da ke zukar jinin mutane ya dura wa wasu me ya sa baya sawa mutane? To bincike ya nuna kwayar cutar mutuwa take a cikin sauro ba kamar ta maleriya ba.

Ita kuma hanya ta uku, wato daga uwa zuwa jaririnta, na iya faruwa tun jariri na ciki, ko kuma yayin haihuwa ko kuma ya dauka yayin shayarwa.

Hanya ta hudu, wato ta kayan kaifi, na faruwa ne yayin da aka yi amfani da reza, aska, kaho ko allura wadda mai kwayar cutar yayi amfani dasu.

Ba a iya dauka don kawai an zauna da mai ciwon ko an taba jikinsa ta mu’amala ta yau da kullum kamar gaisuwa ta musabiha da sauransu.

Alamun Ciwon:

Shigar kwayar cutar jikin mutum ba lallai ne yazo da wata alama ba, don sai mutum yakai shekaru goma ma yana dauke da kwayar cutar amma bata kawo masa ciwon kanajamau ba. Wadannan sune masu yawan sojojin jiki. A wasu mutane kuma marasa karfin garkuwar jiki da kananan yara, watanni ne kawai kwayar zata yi a jikinsu su fara nuna alamu.

Alamun sune a ga mutum yana rama wata da watanni kuma yana cin abinci kamar kowa, ko gudawa wato zawo wanda yaki jin magani tsawon satuttuka, ko a ga yana tarin da yaki jin magani shima na tsawon satuttuka sakamakon cutar TB wadda tafi kamasu. Hakanan duk da cewa tarin TB shine babbar alamar ciwon kanjamau a irin kasashenmu, ba lallai bane kuma mai tarin TB ya kasance yana da ciwon. Wadannan sune manyan alamu amma akwai kuma sauran alamu da dama. Wato duk wani ciwo da yaki ci yaki cinyewa, zai iya kasancewa sanadiyarsa shine ciwon kanjamau.

Gwajin jini:

Akwai cibiyoyi na gwajin jini kyauta a wurare da dama don sanin ko mutum na dauke da wannan ciwon ko a’a. Yana da kyau kowa ya san ko yana dauke da wannan ciwo ko kuma akasin haka. Amma wadannan rukunin mutane da zan lissafo dole ne suje a yi musu; idan mutum na shirin sabon aure, ko kuma mai auri-saki ne, ko wanda aka taba yi masa karin jini ko lafiyayyen mutum wanda yaje kai gudunmowar jini asibiti aka ki daukar nasa, ko wanda ake yawan yi masa amfani da kayan kaifin da ba a tsabtace su ba, ko kuma yaron da iyayensa ke da ciwon. Amfanin gwajin kafin cutar ta bayyana yafi yawa nesa ba kusa ba fiye da idan cutar ta bayyana.

Idan alamun cutar basu bayyana ba aka yi gwajin jini aka ga kwayar cutar, to sai an yi masa wani gwajin a mataki na biyu a ga ko yana bukatar magungunan da zasu rage yawan kwayar cutar a jikinsa ko kuma shawarwari kawai yake bukata na yadda zai yi rayuwa kamar kowa. Idan kuma akayi gwajin jini ba a ga cutar ba, a wasu lokuta akan ce mutum ya dawo bayan wata shida a sake gwadawa don dai a tabbatar. To duk wanda akayi masa wannan gwajin sau biyu aka babu, to kusan a iya cewa baya dauke da kwayar cutar. Gwajin cutar na ELISA wani gwaji ne da ba a yinsa kyauta saboda tsadarsa kuma ana yina sau daya kawai zai nuna mutum na da ciwon ko babu. A wasu lokuta a asibiti idan mutum yaje ba da gudunmowar jini aka dau nasa bayan anyi wani gwaji to kusan bai da ciwon kenan don gwajin kwayar cutar kanjamau (HIV) da na hanta (hepatitis) akeyi dama.

Hanyoyin kariya:

1. Kamewa har sai anyi aure
2. Tabbatar an yi gwajin cutar ga wanda za ka/ki aura kuma a nuna takardar shaida kafin a daura auren
3. Tabbatarwa cewa jinin da za a karawa mutum an gwada shi a asibiti
4. Awon mata masu juna biyu
5. Ka tabbata an tafasa kayan kaifi kamar na wanzamai ko na mai yankan farce ko an kona su da wutar lighter ko an wanke su da sinadarin bleach kafin ayi maka amfani dasu
6. Zuwa cibiyoyin gwaji don sanin matsayin mutum na taimakawa rage yada ciwon

SINADARAN VITAMIN

Nawa ne adadin sinadaran vitamin kuma ina son cikakken bayani a game da su.

-Musa Kaliyos, Dambatta.

Sinadaran vitamin wadansu kananan sinadarai ne da ido baya iya gani, wadanda ake samu a abinci kuma suke taimakawa jiki aiyuka dabam-dabam na yau da kullum, kamar sarrafa shi abincin, kashe wadansu kwayoyin cuta, gina sassan jiki da zama cikin koshin lafiya a ko da yaushe. A yanzu haka wajen shekaru dari ke nan da gano su. Dukkaninsu su goma sha biyu (12) ne, shi ya sa aka sasu a rukunnai na A, B, C, D, E da K:

1. Bitamin na rukunin A: Amfaninsa shine kara karfin ido. Yana kuma hana dundumi (wani ciwo da mutun zai kasance yana gani da rana, amma da duhu yayi ya daina gani sosai). Ana samunsa a abinci kamar karas, alaiyahu, man kifi (misali cod liver oil), hanta ko kwai. Hukumar lafiya ta bada umarnin sashi a man gyada da buhun sikari saboda a kara yawan abinci masu dauke dashi.

2.      2.  Bitamin na rukunin B: Wannan rukuni ya kunshi nau’in sinadarai bakwai, shi ya sa ake kiransu B complex:

B₁ – Wani sinadari da ke karawa laka ko jijiyoyinmu karko. Ana samunsa a hatsi da shinkafa.

B₂ – Wani sinadari da ke taimakawa wajen sarrafa abincin da muka ci. Ana samunsa a a kwai da alkama.

B₃ – Wanda ke taimakawa wajen sarrafa sababbin kananan halittu na jiki (cells) don maye gurbin wadanda suka mutu. Ana samunsa a kowane irin nama da kayan marmari da hatsi in banda masara.

Babu bitaman na B₄

B₅ – Yana taimakawa jiki sarrafa abinci, kuma ana samunsa a kusan kowane irin abinci.

B₆ – Ana samunsa a madara da nama da shinkafa. Ba a samunsa a hatsi ko kayan itatuwa. Rashin wannan sinadari na kawo kurajen baki musamman a yara.

B₇ – Ana ci a hanta da kwaiduwa (kwanduwa). Yana kara kyau da kyallin gashi da farce.

Babu rukunin B₈

B₉ (Folic acid) – Ana samu a duk kayan ganye da na marmari. Babu a hatsi da shinkafa. Yana taimakawa wajen sarrafa sababbin kananan halittu na jiki (cells). Wannan ne yasa ake bawa mata masu ciki kari saboda yawan sarrafa kananan halittu na dan tayi.

3.     3.  Bitamin na rukunin C: Amfaninsa shine kara karkon dukkan halittun jiki da tsane kitse. Ana samu a goba, lemon zaki da na tsami da wasu ganyayyaki.

4.     4.  Bitaman na rukunin D: Wannan sinadari shine kadai jikinmu kan iya sarrafawa. Koda ce take sarrafa wani bangare sai rana ta lokacin hantsi ta karasa ragowar. Yana kara karfin kashi. Yaran da ba sa shan hantsi kan iya zama gwame in har ba a basu madara ko man kifi tunda ana iya samu a madara da man kifi.

5.    5.  Bitaman na rukunin E: Yana kara karfin jijiyoyi da kuma kyan fata. Ana samu a gyada da man gyada, da hatsi. Ana sashi a wasu man shafawa da sabulun wanka don gyaran fata.

6.     6.    Bitamin na rukunin K: Shi kuma wannan ana cinsa a ganyen alaiyahu da kabeji, da kuma hanta. Shine kadai bitamin da kwayoyin bacteria dake cikin hanji ke sarrafa mana fiye da wanda muke samu a abinci. Yana taimakawa lafiyar jini.

Abin lura a nan shine duk wadannan sinadarai Allah ya sa mana su cikin abinci ba sai mun nema a asibiti ba. In dai mutum na da lafiya, to wadanda yake samu a abinci sun ishe shi. Wadanda ake karawa bitamin a asibiti sune kawai wadanda basu da lafiya sosai kuma basu iya cin abinci ko kuma masu ciki. Akwai irin wadannan sinadarai da dama a kyamis da wurin masu sai da magunguna wanda bai kamata a saya a sha ba sai da izinin likita, don kar su yiwa mutum yawa a jiki. Bincike ya tabbatar wadannan sinadarai kan zama guba idan sukai wa mutum yawa a jiki.

Wai me yake sawa idan na ci abinci da safe sai cikina yayi ta ciwo?

-Nana, Daurawa

Ciwon ciki yana da dalilai da dama. Bayan cin abinci idan aka fara ciwon ciki da gudawa to watakil akwai kwayoyin cuta a cikin abin da aka ci. Idan ma ba gudawa zai iya zama kwayar cutar tafot in har akwai ciwon kai jefi-jefi. Abin nufi dai yawanci ciwon ciki in dai bayan cin abinci ne kwayoyin cuta su suka fi kawowa. Sai kuma olsa amma wannan yafi faruwa idan kina jin yunwa. Saboda haka kina bukatar ganin likita ya kara miki ‘yan tambayoyi a tabbatar, ko ma a gwada jininki harma da bayan gida, a ga ko akwai kwayoyin. Tsabtar hannaye kafin cin abinci da bayan shiga bayan gida tana taimakawa kwarai da gaske wajen rage kwayoyin cutar, don duk yawanci daga hannu muke cinsu.

Me yasa in nasha madara da yawa sai na yi gudawa?

-Isa Angale, BIR.

Shi kuma shan wani abu kamar madara sannan ayi gudawa kan faru idan madara bata karbeka ba. Wani lokaci idan ka sha kadan-kadan irin wannan bata faruwa. Wannan shi ake kira milk allergy. Shawara itace ko ka sha kadan ko ka canja nau’in madarar ka sha ta waken soya (soyamilk) wadda ake samu a kasuwa, kuma tafi madarar shanu (wadda da ita ake madarar gwangwani) lafiya.